VedaLink

Ancient wisdom, verse by verse.

Brihadaranyaka Upanishad 3.3

अथ हैनं होता जनकस्य वैदेहस्याश्वल उद्दालकः पप्रच्छ | याज्ञवल्क्य इति होवाच | यदिदं सर्वं मृत्युनाप्तं सर्वं मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इति | ऋत्विजा होत्राग्निना वाचा | वाग्वै यज्ञस्य होता | तद्या इयं वाक् सोऽयमग्निः स होता सा मुक्तिः साऽतिमुक्तिः ॥

atha hainam hota janakasya vaidehasya ashvala uddalakah paprachchha | yajnavalkya iti hovacha | yad idam sarvam mrityuna aptam sarvam mrityuna abhipannam kena yajamano mrityoh aptim atimuchyata iti | ritvija hotra agnina vacha | vag vai yajnasya hota | tad ya iyam vak so'yam agnih sa hota sa muktih sa'timuktih ||

Then Ashvala, the hotri priest of King Janaka of Videha, questioned him: 'Yajnavalkya, since all this is pervaded by death, since all this is overcome by death, by what means does the sacrificer free himself from the reach of death?' 'By the hotri priest, by fire, by speech. Speech is indeed the hotri of the sacrifice. That which is this speech is this fire, is the hotri, is liberation, is complete liberation.'

तब वैदेह जनक के होता ऋत्विज् अश्वल ने उनसे पूछा — 'याज्ञवल्क्य! जब यह सब कुछ मृत्यु से व्याप्त है, सब कुछ मृत्यु से अभिभूत है, तो यजमान किस उपाय से मृत्यु की पकड़ से छूटकर ऊपर उठता है?' 'ऋत्विज् होता के द्वारा, अग्नि के द्वारा, वाणी के द्वारा। वाणी ही यज्ञ की होता है। यह जो वाणी है — वही यह अग्नि है, वही होता है, वही मुक्ति है, वही अतिमुक्ति है।'