VedaLink

Ancient wisdom, verse by verse.

Brihadaranyaka Upanishad 5.25

सैषा गायत्र्येतस्मिंस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता; तद्वै तत्सत्ये प्रतिष्ठितम्; चक्शुर्वै सत्यम्; चक्शुर्हि वै सत्यम्; तस्माद्यदिदानीं द्वौ विवदमानावेयाताम्—अहमदर्शम्, अहमश्रौषमिति; य एवं ब्रूयात्—अहमदर्शमिति, तस्मा एव श्रद्दध्याम; तद्वै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम्; प्राणो वै बलम्; तत्प्राणे प्रतिष्ठितम्; तस्माद्आहुः बलं सत्यादोगीय इति; एवमेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता; सा हैषा गायांस्तत्रे; प्राणा वै गायाः; तत्प्राणांस्तत्रे; तद्यद्गायांस्तत्रे तस्माद्गायत्री नाम; सैषा सावित्री यामेवामुष्मै चान्वाह; सा यस्मा अन्वाह तस्य प्राणांस्त्रायते ॥

saishaa gaayatreetasminturiiye darshate pade parorajasi pratishtitaa; tadvai tatsatye pratishtitam; chakshurva satiyam; chakshurhi vai satiyam; tasmaadyadidaaniim dvau vivadamaanaaeyaataam — ahamadarsham, ahamshraushamiti; ya evam bruuyaat — ahamadarshaamiti, tasmaa eva shraddhaadhyaam; tadvai tatsatyam bale pratishtitam; praano vai balam; tatpraane pratishtitam; tasmaad aahuh balam satyaadogiiya iti; evameshaa gaayatryadhyaatmam pratishtitaa; saa haishaa gaayaamstattre; praanaa vai gaayaah; tatpraanaamstattre; tadyadgaayaamstattre tasmaadgaayatrii naama; saishaa saavitrii yaamevaamushmai chaanvaaha; saa yasmai anvaaha tasya praanaamstraayate

This Gayatri rests upon that fourth, apparently visible foot beyond the sky. That again rests upon truth. The eye is truth, for the eye is indeed truth. Therefore if two persons come disputing — one saying 'I saw' and the other 'I heard' — we should believe the one who says 'I saw.' That truth rests upon strength. The vital force is strength. So truth rests upon the vital force. Therefore they say strength is mightier than truth. Thus is the Gayatri established in the self. She protects the vital forces. She is called Gayatri because she protects (Trayate) the organs of speech (Gayas). When the teacher communicates her to the student, she protects his vital forces.

वही गायत्री इस तुरीय, दृश्य, रजोलोक से परे के पाद में प्रतिष्ठित है। और वह सत्य में प्रतिष्ठित है। चक्षु ही सत्य है — चक्षु ही सत्य है। इसीलिए यदि अब दो व्यक्ति विवाद करते हुए आएँ — एक कहे ‘मैंने देखा’, दूसरा कहे ‘मैंने सुना’ — तो जो ‘मैंने देखा’ कहता है, उसी पर श्रद्धा करनी चाहिए। और वह सत्य बल में प्रतिष्ठित है। बल प्राण है। अतः वह सत्य प्राण में प्रतिष्ठित है। इसीलिए कहते हैं — ‘बल सत्य से अधिक बलवान् है।’ इस प्रकार यह गायत्री अध्यात्म में प्रतिष्ठित है। यह गयों (प्राणों) की रक्षा करती है — गय ही प्राण हैं; अतः वह प्राणों की रक्षा करती है। और क्योंकि वह गयों की रक्षा (त्रायते) करती है, इसलिए ‘गायत्री’ नाम है। यही सावित्री है, जिसका शिक्षक शिष्य को उपदेश देता है। जिसे वह उपदिष्ट होती है, उसके प्राणों की वह रक्षा करती है।