VedaLink

Ancient wisdom, verse by verse.

Chandogya Upanishad 3.61

एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वैष म आत्मान्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः ॥ ३ ॥ सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्मान्तर्हृदय एतद्ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः ॥ ४ ॥

3.14.3 — esha ma aatmantarhridaye'niyanvriherva yavadva sarshapadva shyamakadva shyamakatanduladvaisha ma aatmantarhridaye jyayanprithivya jyayanantarikshajjyayandivo jyayanebhyo lokebhyah || 3 || sarvakarma sarvakamah sarvagandhah sarvarasah sarvamidamabhyatto'vakyanadara esha ma aatmantarhridaya etadbrahmaitamitah pretyabhisambhavitasmiti yasya syadaddha na vichikitsastiti ha smaha shandilyah shandilyah || 4 ||

He is my self within the heart, smaller than a corn of rice, smaller than a corn of barley, smaller than a mustard seed, smaller than a canary seed or the kernel of a canary seed. He also is my self within the heart, greater than the earth, greater than the sky, greater than heaven, greater than all these worlds.

यह मेरा आत्मा मेरे हृदय के भीतर है — धान से भी, जौ से भी, सरसों से भी, श्यामाक से भी, या श्यामाक के चावल से भी अणु (सूक्ष्म); और यह मेरा हृदयस्थ आत्मा पृथ्वी से भी बड़ा, अन्तरिक्ष से भी बड़ा, द्युलोक से भी बड़ा, इन सब लोकों से भी बड़ा है। सर्वकर्मा, सर्वकाम, सर्वगन्ध, सर्वरस, सर्वव्यापी, मौन और उदासीन — यह मेरे हृदय के भीतर आत्मा ही ब्रह्म है; यहाँ से जाकर मैं उसी को प्राप्त हो जाऊँगा — जिसे ऐसी श्रद्धा हो उसे कोई संशय नहीं — ऐसा शाण्डिल्य ने कहा, शाण्डिल्य ने कहा।