VedaLink

Ancient wisdom, verse by verse.

Chandogya Upanishad 6.43

तस्य क्व मूलँ स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा नु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥ ६ ॥

6.8.6 — tasya kva mulan syadanyatradbhy'dbhih somya shungena tejo mulamanvichchha tejasa somya shungena sanmulamanvichchha sanmulah somyemah sarvah prajah sadayatanah satpratishtha yatha nu khalu somyemastisro devatah purusham prapya trivrittrivridekaika bhavati taduktam purastadeva bhavatyasya somya purushasya prayato vanmanasi sampadyate manah prane pranastejasi tejah parasyam devatayam || 6 ||

'And where could its root be except in water? As water is an offshoot, seek after its root, viz. fire. As fire is an offshoot, seek after its root, viz. the True. Yes, all these creatures, O son, have their root in the True, they dwell in the True, they rest in the True.

'इसका मूल कहाँ होगा, जल के अतिरिक्त? जल रूपी शाखा का मूल तेज में खोज; तेज रूपी शाखा का मूल सत् में खोज। हे सौम्य, ये समस्त प्रजाएँ सत्-मूल हैं, सत्-आयतन हैं, सत्-प्रतिष्ठ हैं। और जैसा पहले कहा था — ये तीनों देवताएँ पुरुष में पहुँचकर त्रिवृत्-त्रिवृत् एक-एक बनती हैं। मरते समय, हे सौम्य, इस पुरुष की वाणी मन में लीन होती है, मन प्राण में, प्राण तेज में, तेज परम देवता में।'